مانده بود ، نظريه عمومى حنفيان گشت . مكتب معتزله در بيرون قلمرو شيعه تنها در خوارزم ادامه يافت و در خوارزم نيز در نيمه نخست سده ششم / دوازدهم با برخوردارى از رهبرى زمخشرى نويسنده تفسيرى بلند آوازه بر قرآن به سبك معتزليان و همروزگارش ركن الدين محمود پسر ملاحيمى ( م 536 / 1141 ) بسط دهنده بنيادهاى عقيده‌هاى كلامى بازپسين مكتب معتزلى كه يك سده پيش به كوشش ابو الحسين بصرى در بغداد بنيانگذارى شده بود ، جانى تازه گرفت « 1 » . حنفيان سرزمين خوارزم دست‌كم تا آغاز سده نهم / پانزدهم پيوند خود را با مكتب معتزلى استوار همىداشتند . دانشمند برجسته حنفى عبد الجبار خوارزمى كه در سفر شام تيمور را همراهى كرد و در گفتگو ميان او و ابن خلدون نقش ديلماج را بر عهده گرفت معتزلى بود . اما سرنوشت مكتب معتزلى در جهان اسلام سنى با گسترش سلطه سلجوقيان به پايان رسيده بود .

--> ( 1 ) . نگ : The Theology of al - Zamakhshari .